Nhà thờ đổ Hải Lý với tháp chuông đứng sát mép sóng vừa được UBND tỉnh Ninh Bình công nhận Điểm du lịch Khu chứng tích biến đổi khí hậu.

Đây là chứng tích biến đổi khí hậu đầu tiên của Việt Nam. UBND xã Hải Tiến được giao tổ chức quản lý, khai thác và phát triển điểm du lịch theo quy định. Các sở Du lịch, Tài chính, Xây dựng, Nông nghiệp và Môi trường, Công an tỉnh có trách nhiệm phối hợp, hướng dẫn UBND xã Hải Tiến quản lý, khai thác và phát triển điểm du lịch, bảo đảm hiệu quả, an toàn và phát triển bền vững.

Công trình khoảng 100 tuổi nằm trên bãi biển, phía ngoài tuyến đê hiện nay, với phần còn lại của nhà thờ và tháp chuông đứng sát mép sóng. Đây là dấu tích còn lại của nhà thờ Trái Tim Chúa, công trình kiến trúc gắn với quá trình hình thành và phát triển của làng chài Xương Điền xưa, nay thuộc xã Hải Tiến.

Xương Điền là vùng cư trú ven biển từ cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18. Cùng quá trình định cư, người dân quai đê, lấn biển để mở rộng đất sản xuất và bảo vệ làng xóm. Từ năm 1864 đến 1885, đê Ngự Hàm được đắp dài gần 12 km, góp phần bảo vệ và mở rộng vùng đất mới.

Nhà thờ đổ Hải Lý tháng 7/2026. Ảnh: Lê Hoàng

Tuy nhiên, khu vực liên tục chịu tác động của bão, sóng và xói lở. Năm 1925, khoảng 3 km đê giáp biển Hải Lý bị vỡ; năm 1990 khoảng 1,5 km đê bị phá hỏng và phải lùi vào 150 m. Đến năm 2005, khu vực Xương Điền – Văn Lý có đoạn sạt lở dài khoảng 700 m.

Trong gần 100 năm, xói lở làm mất khoảng 0,5-1 km đất ven biển Hải Hậu. Đường bờ Xương Điền có xu hướng lùi vào phía đồng do tác động tổng hợp của sóng, dòng chảy, gió và bão, trong đó biến đổi khí hậu là yếu tố tác động.

PGS.TSKH Vũ Cao Minh, nguyên Phó viện trưởng Viện Địa chất (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), cho rằng vị trí của tháp chuông hiện nay là dấu tích trực quan về sự thay đổi đường bờ và quá trình con người khai phá, bảo vệ vùng ven biển.

“Việc một công trình được xây dựng cách đây khoảng 100 năm nay nằm trên bãi biển, bên ngoài đê, là tư liệu có giá trị để nghiên cứu lịch sử biến động bờ biển. Nó đồng thời cho thấy quá trình con người phải không ngừng củng cố đê điều, bảo vệ đất đai và sản xuất trước tác động của thiên nhiên”, ông Minh nói.

Nhà thờ đổ Hải Lý tháng 8/2026. Ảnh: Lê Hoàng

Theo ông, giá trị của nhà thờ không chỉ nằm ở phần kiến trúc còn lại mà còn ở mối liên hệ giữa công trình với đường bờ, hệ thống đê biển và lịch sử cư trú của con người. Đây là dạng chứng tích đặc biệt ở Việt Nam và hiếm gặp trên thế giới.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những công trình, dấu tích chịu tác động của xói lở, nước biển dâng hoặc thiên tai có thể được bảo tồn để phục vụ nghiên cứu, giáo dục cộng đồng và du lịch. Tại Anh, tháp đôi nhà thờ Thánh Mary ở làng Reculver, hạt Kent, được giữ lại như dấu tích về tác động của xói lở bờ biển.

Ở Mỹ, một số dấu tích liên quan các hiện tượng thiên nhiên cực đoan được bảo tồn trong các không gian tưởng niệm, công viên và khu bảo tồn. Sau bão Katrina năm 2005, các công trình, biểu tượng gắn với thảm họa được sử dụng để ghi nhớ tổn thất và giúp cộng đồng tìm hiểu về thiên tai.

Tại Đài Loan, công viên chứng tích sạt lở và lũ bùn đá ở làng Siaolin được xây dựng sau bão Morakot năm 2009. Khu vực này vừa tưởng niệm người thiệt mạng, vừa phục vụ giáo dục, nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm phòng chống thiên tai.

Theo PGS Minh, những mô hình này cho thấy chứng tích thiên tai có thể trở thành tư liệu trực quan nếu được bảo tồn, tư liệu hóa và tổ chức khai thác phù hợp.

“Giá trị của một khu chứng tích không chỉ là giữ lại một công trình, mà phải giúp người dân hiểu được vì sao công trình nằm ở đó, đường bờ đã thay đổi như thế nào và con người đã ứng phó ra sao. Khi làm được điều này, chứng tích mới có giá trị về khoa học, giáo dục và du lịch”, ông nói.

Xung quanh nhà thờ Hải Lý là bãi tắm Thịnh Long, văn hóa, ẩm thực và đời sống chài lưới đặc trưng vùng ven biển. Theo ông Minh, nếu được bảo tồn, tôn tạo và quảng bá phù hợp, khu vực có thể trở thành điểm tham quan gắn với lịch sử cư trú, quá trình giữ đất và những biến đổi của vùng ven biển.

Việc được công nhận là điểm du lịch mở ra cơ hội khai thác giá trị của khu chứng tích, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ phần công trình còn lại, cảnh quan và các tư liệu về quá trình biến đổi đường bờ.

Gia Chính