Mở app eTax, bạn tôi bất ngờ thấy dòng cảnh báo: “Sẽ bị tạm hoãn xuất cảnh trong 30 ngày”, kèm yêu cầu hoàn thành nghĩa vụ thuế hoặc liên hệ cơ quan thuế để làm thủ tục về đăng ký thuế.

Anh là người đại diện pháp luật, cùng bốn người nữa góp vốn thành lập công ty cách đây 16 năm, khi tuổi trẻ còn nhiều ý tưởng lãng mạn về khởi nghiệp. Thương trường khốc liệt khiến họ không đủ tài lực đi đường dài.

Họ vẫn làm báo cáo thuế những năm sau đó và đến 2013 thì dừng hẳn, với suy nghĩ đơn giản: công ty không có doanh thu, không xuất hóa đơn, mọi hoạt động gần như bằng 0 thì cũng chẳng còn nghĩa vụ gì đáng kể.

Hơn mười năm sau, họ bất ngờ được nhắc rằng mọi chuyện chưa kết thúc.

Anh lên cơ quan thuế. Cán bộ thuế tra mã số, xác định công ty ở tình trạng “không hoạt động tại địa chỉ đăng ký” rồi đưa cho bảng tính tiền phải nộp: 3,6 triệu đồng tiền thuế còn nợ; 22 triệu đồng lệ phí môn bài; khoảng 16,2 triệu đồng tiền chậm nộp; cùng hai khoản 11,5 triệu đồng liên quan đến hồ sơ khai thuế GTGT và TNDN. Tổng cộng hơn 64,8 triệu đồng.

Một công ty đã “ngủ” hơn mười năm, không doanh thu, không xuất hóa đơn, bỗng trở lại với một bảng nghĩa vụ thuế dài.

Đến lúc này, anh đã hoàn toàn hiểu trách nhiệm của mình: không làm thủ tục chấm dứt công ty đúng quy định. Theo quy định của Luật Quản lý thuế, người nộp thuế có trách nhiệm tự khai, tự nộp, tự quyết toán thuế và thực hiện thủ tục chấm dứt hiệu lực MST khi không còn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

“Sai một ly, đi một dặm”, anh nói. Để đóng mã số thuế và giải thể, anh phải trải qua một hành trình gần như “hồi sinh” doanh nghiệp: kê khai lại các báo cáo thuế từ 2013, từng tháng một, xử lý chữ ký số, hồ sơ kế toán, báo cáo tài chính và hàng loạt thủ tục khác. Anh đành thuê dịch vụ với mức phí khoảng 15 triệu đồng.

Đây không phải trường hợp cá biệt. Cục Thuế đang triển khai “Chiến dịch làm sạch mã số thuế” trên toàn quốc. Còn khoảng 617.000 mã số thuế của doanh nghiệp, hộ kinh doanh không còn hoạt động hoặc có thông tin chưa được cập nhật đầy đủ.

Làm sạch dữ liệu là cần thiết. MST bỏ trống là vấn đề đau đầu đối với cơ quan quản lý tài chính toàn cầu. Những “điểm mù” về quản lý này có thể bị lợi dụng cho mục đích trốn thuế, rửa tiền, mua bán hóa đơn hoặc giả mạo thông tin.

Vì vậy không phải vô cớ mà nhà quản lý phải siết chặt nghĩa vụ báo cáo thuế.

Nhiều quốc gia cho phép doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động hợp pháp, nhưng không vì thế mà biến mất khỏi hệ thống quản lý. Ở Trung Quốc, doanh nghiệp trong thời gian tạm ngừng vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thuế, và được áp dụng cơ chế kê khai đơn giản hơn. Nếu có nghĩa vụ kê khai nhưng liên tục ba tháng không thực hiện, doanh nghiệp có thể bị đưa vào trạng thái “không bình thường”, đồng thời bị hạn chế sử dụng hóa đơn.

Ở Anh, doanh nghiệp “dormant” (ngủ đông) vẫn phải duy trì một số nghĩa vụ báo cáo để Nhà nước nắm được tình trạng pháp nhân, nhưng khi đã được xác định là dormant về thuế, họ không phải tiếp tục thực hiện đầy đủ chế độ khai Corporation Tax như doanh nghiệp đang hoạt động. Ireland cũng yêu cầu mọi công ty, dù có hoạt động kinh doanh hay không, phải nộp báo cáo hàng năm; vi phạm có thể dẫn tới phạt và bị xóa tên đăng ký.

Nếu chúng ta có thể quản lý bài bản như thế từ đầu, thì đã không đến mức có hàng trăm nghìn “ông chủ” bây giờ vò đầu bứt tai vì “sống không nổi, chết không xong”. Và công cuộc làm sạch dữ liệu của cơ quan thuế cũng không đến mức nhọc nhằn như vậy.

Sự tồn đọng này là hệ quả của cả những thiếu sót từ phía doanh nghiệp và những khoảng trống trong cơ chế quản lý ở các thời kỳ khác nhau, khi pháp luật, phương thức quản lý và điều kiện tuân thủ còn rất khác hiện nay. Bây giờ, cơ quan thuế cần biết doanh nghiệp nào còn hoạt động, doanh nghiệp nào đã ngừng, doanh nghiệp nào có dấu hiệu gian lận.

Nếu doanh nghiệp còn hoạt động, còn doanh thu, tài sản hoặc có dấu hiệu trốn thuế, đương nhiên phải kiểm tra và xử lý. Nhưng với những doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm, nay người đại diện quay lại giải quyết, cần lối thoát riêng, đơn giản và thực tế hơn. Nếu hai nhóm này vẫn phải đi qua gần như cùng một quy trình kê khai, quyết toán, xử lý hồ sơ, thì hệ thống đang đánh đồng mức độ rủi ro bằng mức độ thủ tục.

Cơ chế riêng với nhóm doanh nghiệp “chết chờ khai tử” có thể là: xác minh thời điểm ngừng hoạt động, xác định nghĩa vụ còn lại, thu những khoản thực sự phải thu, xử lý những hồ sơ cần thiết rồi cho phép đóng MST và giải thể. Sự chặt chẽ nên nằm ở khâu xác minh và xác định nghĩa vụ, chứ không nhất thiết nằm ở số lượng thủ tục phức tạp phải đi qua.

Bất cập còn nằm ở chỗ, một doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhiều năm vẫn truy thu lệ phí môn bài và tiền chậm nộp đến năm 2025. Nếu bản chất khoản phí này gắn với hoạt động kinh doanh, khi doanh nghiệp đã thực sự dừng lại, việc tiếp tục tính liệu có còn hợp lý?

Vì vậy, cần nhìn rõ hai mục tiêu: làm sạch MST và thu đủ những khoản phải thu. Khó có thể vừa làm sạch MST nhanh, vừa thu đủ mọi khoản phát sinh nếu doanh nghiệp đã ngừng hoạt động vẫn phải thực hiện cùng một quy trình như doanh nghiệp đang kinh doanh.

Nếu mục tiêu chính là làm sạch dữ liệu, thủ tục nên điều chỉnh linh hoạt để người dân có động lực quay lại, còn những khoản phát sinh do chậm hoàn tất thủ tục cũng cần được xem xét phù hợp.

Đại diện Hội Tư vấn Thuế Việt Nam từng đề xuất, với doanh nghiệp ngừng hoạt động nhưng chưa chấm dứt hiệu lực MST do “bỏ quên”, có thể nghiên cứu không truy thu lệ phí môn bài, tiền chậm nộp và không xử phạt các hồ sơ khai thuế, chỉ xử lý hành vi không làm thủ tục chấm dứt MST.

Với khoản thuế phát sinh trước khi ngừng hoạt động, nếu không có dấu hiệu gian lận, có thể thu đủ thuế gốc nhưng giới hạn thời gian tính tiền chậm nộp, chẳng hạn không quá 5 năm, để doanh nghiệp sớm khép lại nghĩa vụ và chấm dứt MST.

Đề xuất này có thể tháo gỡ một “điểm nghẽn” trong chiến dịch làm sạch MST. Hàng trăm nghìn doanh nghiệp đang ở thế “tiến thoái lưỡng nan”: muốn đóng nhưng không đủ khả năng nộp các khoản tích tụ, để mặc thì tiếp tục vướng nghĩa vụ, thậm chí bị tạm hoãn xuất cảnh.

Gỡ được nút thắt này vừa giúp làm sạch dữ liệu, vừa khuyến khích người dân tự nguyện quay lại giải quyết những tồn đọng, đồng thời khoan thư sức dân trong bối cảnh người dân và doanh nghiệp đang gặp nhiều khó khăn.

Một doanh nghiệp đã chết vẫn phải vật vã để được khai tử là một nghịch lý. Muốn có hai triệu doanh nghiệp hoạt động vào năm 2030, thủ tục không chỉ phải mở đường cho người muốn bước vào, mà còn cần tạo lối thông thoáng cho người buộc phải bước ra.

Phùng Nguyên